Spelen met water om kwetsbare natuur te beschermen

Na een welkomstwoord van omgevingsmanager Claudia Rieswijk krijgt Hugo Habraken, ecoloog bij provincie Noord-Brabant, het woord. Hij vertelt dat de provincie als een van de gebiedspartners van Grenscorridor de variatie in planten en dieren in Natura 2000-gebied Leenderbos, Groote Heide en De Plateaux probeert te behouden. Hugo: “Dat doen ze omdat Nederland daar in Europees verband wettelijke afspraken over heeft gemaakt. Die zijn vastgelegd in de Habitatrichtlijn en de Vogelrichtlijn, 2 Europese natuurwetten.”

Heide, vennen en vloeiweiden

Die variatie in planten en dieren – ook wel biodiversiteit (De verscheidenheid aan leven in een bepaald gebied) genoemd – is groot in De Plateaux door het hoge aantal verschillende natuurtypen oftewel verschillende soorten natuur. Je vindt er onder andere heidevelden, naaldbossen, vennen, beekdalnatuur, schrale graslanden en zandige duingronden. Die kregen de deelnemers aan de wandeling op 20 mei allemaal te zien. Bijzonder in dit gebied zijn de vloeiweiden: graslanden waarover kalkrijk water wordt geleid. Daardoor groeien er tot op de dag van vandaag planten die op veel plaatsen zijn uitgestorven, zoals orchideeën en de gulden sleutelbloem.

Verschillende soorten water

“De natuurtypen in De Plateaux zijn afhankelijk van verschillende soorten water,” vertelt boswachter Eelke van de Sande even later, staand in een vloeiweide vol bloemen. “Natte heide en zure vennen zijn vooral afhankelijk van voedselarm regenwater. Dat water is zuur en bevat weinig mineralen. Daardoor kunnen soorten als veenmos, dopheide en zonnedauw groeien. De beekdalnatuur langs de Dommel is afhankelijk van grondwater én langzaam stromend beekwater. Dat water bevat meer mineralen en zorgt voor vochtige graslanden en moerassen.
Deze vloeiweiden zijn afhankelijk van Maas- en regenwater. Halverwege de negentiende eeuw werd een aanvoerkanaal aangelegd. Dat bracht naast kalkrijk Maas-water ook voedingsstoffen en mineralen mee. Daardoor kunnen hier bijzondere bloemen groeien. We proberen dit water zo veel mogelijk in het gebied vast te houden zodat de hier groeiende soorten kunnen voortbestaan.
Die grote diversiteit aan water leidt ook tot veel verschillende insecten. Wist je dat er wel 50 van de 70 soorten libellen die in Nederland voorkomen in dit gebied te vinden zijn?”

Hooi voor paarden

“Waarom werd er een kanaal vanuit België naar De Plateaux aangelegd?”, vraagt een van de bezoekers. “Onze zuiderburen hadden hooi nodig voor hun paarden, onder andere voor de cavalerie, de soldaten te paard,” weet Eelke. “Daar viel geld aan te verdienen. In 1851 startte de ontwikkeling van deze vloeiweides. Het waren dus productieweides. In de hoogtijdagen werd er meerdere keren per jaar gehooid. Dat ging nog met de hand. Met de trekschuit werd het gedroogde gras vervolgens naar België getransporteerd. Toen kunstmest opkwam en paarden minder werden gebruikt, verdween de belangstelling voor het hooi uit De Plateaux. Toen zijn hier populieren geplant voor de luciferindustrie.
Na de aankoop van het gebied door Natuurmonumenten in 1982 zijn we begonnen met het herstel van het vloeiweidesysteem. Een deel van de populieren hebben we weggehaald omdat die ervoor zorgden dat een aantal zeldzame planten minder voorkwamen. Een deel van de vloeiweiden is weer in gebruik. We hooien tegenwoordig nog maar 2 keer per jaar, als de bloemen zijn uitgebloeid. Om de grond niet dicht te rijden, gebruiken we een speciale lichte tractor. Het hooi gaat naar onze grote grazers in de grensstreek.”

Zoefjes trekken

“In de sloot die het water van het kanaal naar de vloeiweiden brengt, staat altijd water,” vervolgt Eelke. “Dat is belangrijk voor de waterstand in de hier vlakbij liggende vennen, maar ook voor de libellen. Dwars op de vloeivelden zie je smalle kanaaltjes. Die noemen we zoefjes. Daar loopt het water over de rand het veld in. Boven de sloot vliegen enorme libellen. Zij beschermen hun territorium. De boomvalk zie je hier ook vaak; die mag graag op libellen jagen.”
Eelke vervolgt: “De slootjes slibben dicht met zand en andere afzetting en groeien vol met gras. Daarom doen we eens in de 2 jaar aan ‘zoefjes trekken.’ Het oude ambacht van bevloeien met kanaaltjes, stuwen, greppels en zoefjes staat op de internationale erfgoedlijst van UNESCO. We gaan zelfs een gilde oprichten om die kennis te bewaren en over te dragen. Stuwtjes en inlaten herstellen we, zodat het vloeiweidesysteem blijft functioneren. Spelen met water, daar zijn we goed in in Nederland!”

Water vasthouden

“We noemen dit gebied ook wel een zadenbank van zeldzame soorten. Zo komen de grote keverorchis en de brede orchis hier voor. Die doen het goed op vochtige grond. In de herfst kleurt het hier paars; dan bloeit de herfsttijloos. Over de herkomst van die op een krokus lijkende plant gaan verschillende verhalen de ronde. Waar hij ook vandaan komt: de herfsttijloos heeft het in De Plateaux naar zijn zin.”
“Wat is het effect van het vasthouden van water in dit natuurgebied op de omliggende grond?” vraagt een deelneemster aan de wandeling. “Krijgen de planten daar dan minder water?” “Nee, dat is niet het geval,” antwoordt Eelke. “Als we het niet zouden vasthouden, zou het via beken en rivieren richting zee gaan. Nu zakt een deel van het water langzaam de bodem in en vult het grondwater aan. Dat is hard nodig aangezien er steeds vaker droge periodes zijn.”

Drukfactoren

Naast steeds extremer weer heeft te veel stikstofneerslag een negatieve invloed op de planten en dieren in De Plateaux. ‘Drukfactoren’ noemt Eelke deze ontwikkelingen die de natuur onder druk zetten. “Veel van de natuurtypen in dit natuurgebied – zoals heide en vennen – zijn afhankelijk van voedselarme omstandigheden”, vertelt de boswachter. “Het pijpenstrootje en gras doen het juist goed op veel stikstof, maar planten als de dopheide en de vleesetende zonnedauw verdwijnen. Daardoor groeit de heide dicht.

Verzuring

Een te hoge hoeveelheid stikstofneerslag zorgt ook voor verzuring van de bodem en het water. Daardoor spoelen voor planten belangrijke mineralen, zoals kalk, magnesium en kalium, weg. Een lage zuurgraad leidt er daarom toe dat veel planten niet meer kunnen groeien en zelfs afsterven. Vennen gaan achteruit doordat ze sneller begroeid raken met algen, gras of opschietende bomen en struiken.
Een ander, onbekender gevolg van een overschot aan stikstof: de verhouding tussen stikstof en fosfaat in planten verandert. Insecten die van planten eten, krijgen daardoor verkeerde eiwitten binnen. Daardoor daalt het aantal insecten. En dat heeft weer gevolgen voor dieren die insecten eten.”

Bretels

Om het gevolg van de grote hoeveelheid stikstofneerslag tegen te gaan, nemen de natuurbeheerders verschillende maatregelen. Zo verwijderen ze bijvoorbeeld opschietende bomen en struiken, maaien ze op kleine schaal. Het maaisel voeren ze af om stikstof uit het gebied te halen. Ook laten ze de heide begrazen door Galloway-koeien en schapen. Eelke: “Binnenkort komen er Exmoorpony’s bij. Elk dier heeft zijn eigen graasgedrag en dus een ander effect. Ook maken we her en der wat plekken kaal. Daar profiteren graafbijen en loopkevers van. Maar het is natuurlijk beter om de oorzaken van de toegenomen stikstofneerslag aan te pakken en het watersysteem weer in balans te brengen dan intensieve en kostbare herstelmaatregelen uit te voeren. Nu zijn we de bretels die de broek van de natuur ophouden.” Die beeldspraak kunnen de aanwezigen waarderen. Alsof hij het er ook mee eens is, laat een rode wouw zich zien.

Meer of minder?

Door een combinatie van verschillende drukfactoren – denk bijvoorbeeld ook aan het gebruik van bestrijdingsmiddelen – zien we steeds minder insecten, zoals bijen en vlinders. Ook in De Plateaux. Eelke: “Het percentage vlinders is zelfs met 70 procent afgenomen!” “Ik zie toch best veel vlinders,” zegt een van de aanwezigen. “Ziet u veel vlinders of veel soorten vlinders?”, vraagt de boswachter. “Voor mij is een vlinder een vlinder,” is het droge antwoord. Er klinkt gelach. “Maar het zouden wel eens dezelfde kunnen zijn,” geeft de vragensteller toe.

Indringers

Waar er zeker steeds meer soorten van te zien zijn: exoten. Dat zijn planten en dieren die van nature niet in een bepaald gebied voorkomen, maar daar door menselijk handelen terecht zijn gekomen. In de week van de natuurwandeling schreven de media veel over de in De Plateaux gespotte Amerikaanse stierkikker. Deze agressieve variant verdringt soortgenoten die wel uit de streek komen.

Hoeveel moet de mens ingrijpen?

“Vroeger zag je niemand in de natuur aan het werk,” merkt een van de deelnemers aan de wandeling op. “Toen lieten we de natuur met rust. Ik vraag me wel eens af: grijpen we niet te veel in?” “Toen kenden we de gevolgen van klimaatverandering en stikstofneerslag nog niet,” reageert een ander. Samen komen ze tot de conclusie dat elke generatie doet wat volgens de inzichten van dat moment het beste lijkt.
“Werken jullie met vrijwilligers?”, is de volgende vraag. Eelke: “Jazeker, er is werk genoeg en zonder zouden we niet kunnen! Vrijwilligers helpen bij het tellen van bijvoorbeeld vlinders en bij beheerwerkzaamheden, zoals maaien en rasteren. Voor het verwijderen van opschietende berken op de heide zijn ook veel handen nodig. Interesse? Meld je dan vooral aan!”

Listig beestje

Op de weg terug naar de werkschuur van Natuurmonumenten wijst Eelke een vervuild terrein aan. Daar zijn tot de jaren ’80 puin en zinkhoudende assen gestort. Een deel van de vervuilde grond is afgegraven. Op het terrein huizen nu een paar koloniën van de in Nederland zeer zeldzame amazonemier. Dat is een listig beestje dat andere miersoorten voor zich laat werken. Een van de vele tegenstrijdigheden in de natuur: van wat niet goed is voor de ene soort, profiteert de ander juist. Aan natuurbeheerders de moeilijke keuze om te bepalen waar ze voorrang aan geven.

Volgende generaties

Eelke krijgt vaak de vraag hoe erg het is als een planten- en diersoort verdwijnt. Die is niet eenvoudig te beantwoorden. “Het hangt van de soort en de omstandigheden af,” legt hij uit. “Sommige soorten herstellen zich makkelijker van extreme droogte of nattigheid dan andere. Zo was de wilde gagel door droogte verdwenen. Die werd vroeger vaak gebruikt als vervanger van hop bij het brouwen van bier. Die struik begint zich nu te herstellen. De kans dat de klokjesgentiaan terugkomt als hij eenmaal is verdwenen, is veel kleiner. Het zou fijn zijn als we met elkaar zorgdragen voor onze omgeving en dit mooie gebied kunnen doorgeven aan volgende generaties.” Binnen Grenscorridor werken de gebiedspartners aan een gebied dat tegen een stootje kan.

Volgende activiteiten

De natuurwandeling van 20 mei was een initiatief van gebiedsteam Buitengebied-Zuid Valkenswaard van gebiedsgerichte aanpak Grenscorridor. Vragen tijdens de inloopbijeenkomst van de partners van Grenscorridor op 13 april jl. in Dorpshuis D’n Teut in Borkel en Schaft vormden de aanleiding. Activiteiten over de andere uitdagingen van Grenscorridor zijn in voorbereiding. Onder de naam Grenscorridor werken Nederlandse en Vlaamse overheden, natuurorganisaties en de agrarische sector namelijk niet alleen samen aan natuurherstel maar ook aan voldoende en schoon water, een gezonde bodem, toekomstbestendige landbouw, balans tussen natuur en recreatie, verbetering van de bereikbaarheid en een aantrekkelijk landschap. Heb je een idee voor een verdiepende bijeenkomst? Stuur die dan naar Claudia Rieswijk. Zij is te bereiken viaclaudiarieswijk@grenscorridor.nl of 06 – 43 52 45 51. Tijdens zo’n bijeenkomst staan we ook stil bij de relatie tussen de verschillende uitdagingen van Grenscorridor.
Wil je op de hoogte blijven van volgende activiteiten? Schrijf je dan in voor de nieuwsbrief van Grenscorridor of volg ons op Facebook.

Wil je meer weten over de natuurdoelen voor heel Natura 2000-gebied Leenderbos, Grote Heide en De Plateaux en de manier waarop de voortgang wordt bijgehouden? Lees dan ook het nieuwsbericht ‘Hoe gaat het met de natuur in Grenscorridor?’ uit mei 2025.